Naar de inhoud springen

Visuele perceptie bij Dementie

8a373c79197bc9379c3d682f132f4a1d--healthy-brain-healthy-lifeHet vermogen om te zien is een gecompliceerd proces. Onze ogen werken nauwkeurig samen met het brein waar we aangeleerde ervaringen, herinneringen en verwachtingen kunnen overzetten in beelden en deze kunnen begrijpen, verwerken én opslaan. Dit komt uit ons oerinstinct om te overleven. Vervolgens worden we bewust over wat we zien of hebben gezien. Problemen in het visuele met betrekking tot zien en de hersenen worden ook wel visuoperceptuele problemen genoemd. Er bestaan veel verschillende stadia met betrekking tot visuele problemen en zijn er verschillende combinaties in fouten die kunnen ontstaan in dit proces. Het is dan ook te begrijpen dat mensen met Alzheimer hier extra problemen door ervaren. Om samen met iemand met Alzheimer naar kunst te kunnen kijken en bespreken, zul je eerst moeten begrijpen hoe het visuele systeem communiceert met het brein.

Het is interessant om er bij stil te staan dat ons brein en visuele systeem focust op wat wij belangrijk vinden in wat we zien. We focussen op wat belangrijk is, vergelijken dit met de informatie die we in ons geheugen hebben opgeslagen, en besteden geen aandacht meer aan onbelangrijke informatie.

Het brein is alleen geïnteresseerd in kennis over zaken die permanent, essentieel of karakteristiek zijn. – Prof. Semir Zeki (neurowetenschapper University College in Londen). Wij zijn ons brein, Dick Swaab (2011)

Het is dan ook interessant om te bedenken dat mensen met Alzheimer hier niet meer op een juiste manier op kunnen focussen. Simpelweg omdat hun brein minder goed werkt en verbindingen legt en dus steeds minder kunnen selecteren op wat zij belangrijk vinden om te zien. Zo raakt het visuele systeem overprikkeld en ontregeld.

Alzheimer tast de visuele perceptie aan, doordat de ziekte de delen van het brein die verantwoordelijk zijn voor de verbindingen die worden gemaakt bij wat we zien en de betekenis die we eraan geven langzaam kapotmaken.

sunrise-forest-room-820x532Wat zijn de (meest voorkomen) visuele problemen bij mensen met Alzheimer?

Visuele mispercepties: De persoon haalt dingen door elkaar. Denk hierbij als voorbeeld aan een glimmende vloer dat wordt aangezien als een grote plas water, of een grote kapstok aanzien als een persoon.

In 2015 werkte ik op een psychogeriatrische (pg) gesloten afdeling bij een zorginstelling als woon-/zorgassistent. Deze afdeling zit op de derde etage van het pand. De bewoners mogen vrij rondlopen door de verschillende (woon)kamers, maar zijn de verdiepingen afgesloten door een code op de liften die centraal in de zaal staan. Door niet te laten zien dat de deuren van deze liften open kunnen en verwarring te voorkomen zijn de liften beplakt met levensgrote stickers met een afbeelding van een groen bos. Op zich een goed initiatief voor de bewoners, maar in praktijk werkt dit niet zo goed. Wanneer ik ’s ochtends op de pg-afdeling aankwam stuitte ik vaak op dezelfde verassing: een plasje urine en een verse drol naast of voor de deuren van de lift. De persoon met Alzheimer wordt getriggerd door de afbeelding van het bos om zijn/haar behoefte te doen en is ervan overtuigd dat dit in een bos gebeurt. Niks mis mee dus (als dat de realiteit zou zijn).

140319-F-JZ627-005Visuele misidentificatie: Schade aan een specifiek gedeelte van het brein door het slinken van de hersenen die betrekking hebben op het identificeren van bepaalde objecten of personen. Denk hierbij als voorbeeld aan een moeder vergissen voor een zus, of een knuffelkonijn zien als echt konijn.

In een zorginstelling in Den Haag ontmoette ik een dame van 81 jaar. Ze viel op tussen de andere bewoners, omdat ze aanzienlijk veel waarde hechtte aan haar uiterlijk, ondanks haar gevorderde stadium van de ziekte. Het was duidelijk te zien dat mevrouw zich erg moederlijk gedroeg naar medebewoners en mantelzorgers. Mevrouw stond altijd in voor anderen en bood hulp aan bij de dagelijkse klusjes. Wanneer ik mevrouw kon bezighouden met een activiteit was er niet veel aan de hand, maar wanneer mevrouw geen handeling hoefde te verrichten sloeg de blinde paniek toe: haar kleine meisje is kwijt.

Na een aantal van deze ervaringen kwam ik erachter dat mevrouw vroeger iets traumatisch mee had gemaakt met haar dochter. Ze was haar op jonge leeftijd een hele dag kwijt geweest. Traumatische ervaringen uit het verleden kunnen bij Alzheimerpatiënten sterk terugkomen omdat het lange termijngeheugen daarentegen vaak nog goed werkt. Wanneer mevrouw geen handeling hoefde te verrichten kwam deze verschrikkelijke ervaring en daarbij horende emoties sterk terug. Het enige wat mevrouw kon doen op zo’n moment was gillen, schreeuwen en om zich heen slaan, vragend naar haar kleine meisje. Blinde paniek, maar door mevrouw een BabyBorn te geven, kalmeerde ze. Ze had haar kleine meisje weer terug. Ze zag de BabyBorn dus als een échte baby van vlees en bloed, terwijl wij makkelijk het verschil zien tussen een plastic pop en een echte baby. Het is een mooi initiatief om mevrouw zo’n pop te geven en haar gelukkig te zien. Echter mag de pop geen oplossing zijn voor mevrouw haar ongelukkigheid. Zonder de pop zou mevrouw ook moeten kunnen functioneren.

Wat zijn de lichamelijke visuele problemen bij mensen met Alzheimer?

De visuele problemen die mensen met Alzheimer ervaren, zijn afhankelijk van het type dementie. Dit komt omdat elk verschillend type dementie het visuele systeem op een andere manier kan beschadigen.

  • Verminderd zicht in contrastverschillen. Denk hierbij aan kleurcontrast, zwart/wit of contrast tussen objecten en de achtergrond;
  • Verminderd vermogen om beweging te detecteren;
  • Verminderd gezichtsveld;
  • Verminderd vermogen om verschillende kleuren te detecteren;
  • Verandering in de reactie van pupil en licht;
  • Problemen met herkenning van objecten, gezichten en kleuren;
  • Verlies van het vermogen om te benoemen wat je ziet;
  • Dubbel zicht;
  • Problemen met diepte.

Door deze visuele problemen kunnen visuele illusies ontstaan, waardoor de belevingswereld van een Alzheimerpatiënt verandert. Verbindingen in de hersenen worden anders gelegd, waardoor de belevingswereld veranderd, dus ook hetgeen waarin de persoon zich op het moment bevindt.

Hallucinaties vs. visuele illusies en waanideeën

Toch zijn hallucinaties iets heel anders dan de visuele misidentificatie die optreedt bij een Alzheimerpatiënt. Hieronder leg ik uit wat het verschil is tussen de drie factoren: hallucinaties, visuele illusies en waanideeën.

Waanideeën:

  • Waanvoorstellingen van invloed (geloven dat gedachten en daden worden beheerst door krachten van buitenaf)
  • Wanen van vervolging (geloof dat anderen je iets willen aandoen en achtervolgen)
  • Wanen van verwijzing (geloven dat sommige gebeurtenissen in de omgeving een speciale betekenis hebben en gericht zijn op de patiënt)
  • Grootheidswaanzin (het gevoel van de patiënt dat hij speciale kracht en kennis heeft, of speciale relaties met belangrijke figuren)
  • Somatische wanen (geloven dat het lichaam is gemanipuleerd door krachten van buitenaf)
  • Waanidee van liefde (geloof dat hij een speciale romantische relatie heeft met een bekende openbare figuur)
  • Nihilisme (geloven dat de wereld en zelfs de tijd verloren is gegaan of is/wordt vernietigd)
  • Visuele illusies:

Illusies kunnen vaker voorkomen wanneer de aandacht niet is gericht op de sensorische modaliteit, of wanneer er een sterke emotionele toestand plaatsvindt. Bijvoorbeeld: in het donker kan een bang persoon de omtrek van een struik waarnemen als een echt persoon.

Hallucinaties zijn niet beperkt tot geesteszieken. Ook ‘normale’ mensen kunnen hallucinaties ervaren. Vooral wanneer mensen bijvoorbeeld moe zijn, of tijdens de overgang en tussen slaap en ontwaken.

Bij visuele hallucinaties zien mensen beelden die niet aanwezig zijn in de realiteit. Wanneer een mens vervormingen zien in de realiteit, zoals kleuren die veranderen, beelden die hol of bol staan of voorwerpen die gaan bewegen is er geen sprake van hallucinatie, maar van visuele illusies. Visuele illusies zijn wat Alzheimerpatiënten het meest waarnemen: vervormingen waarbij de hersenen verkeerde verbindingen maken. Op die manier wordt de afbeelding van een bos de realiteit, en een BabyBorn een levensechte baby van vlees en bloed.

Kunst kijken met Alzheimer

Wanneer we met deze aspecten meer rekening houden kunnen we beter begrijpen hoe mensen met dementie de wereld zien. Bij het kijken naar kunst speelt dit een grote rol op de manier hoe je een goed gesprek kunt leiden en waar je hierbij op moet letten. Zoals ik in mijn vorige blog beschreef zijn er verschillende aspecten waar rekening mee moet worden gehouden bij het kijken van kunstwerken. Benieuwd? Lees hier het blog 10x kunst met een positief effect op Alzheimerpatiënten” met behulp van het kunstdepot van Kunstuitleen Rotterdam.

Schermafbeelding 2018-01-11 om 14.01.58
Rood, geel, blauw (Hermitage II) – J. H. Zevenbergen

Kunstwerk: Rood, geel, blauw (Hermitage II) – J. H. Zevenbergen. Huren? Klik hier!

Bronnen:
 Swaab, D. Wij zijn ons brein. (2011)
Hoogeveen, F. R. Leven met dementie. (2008)
Kunstuitleen Rotterdam
Alzheimer Nederland 
Advertenties